Η μουσική και ο χορός είναι άμεσα συνδεδεμένοι με τη ψυχοσύνθεση και την κοινωνική ζωή των Κρητικών, από την αρχαιότητα μέχρι και σήμερα. Χαρακτηριστικό γνώρισμα των μουσικών του νησιού είναι ο αυτοσχεδιασμός και η δημιουργία μαντινάδων, ιδιαίτερο στοιχείο της Κρητικής παράδοσης. Η ευκολία με την οποία οι κρητικοί συνθέτουν μαντινάδες για κάθε περίσταση είναι παροιμιώδης.

 

 Αλλά και στην διάρκεια των διαφόρων εορτών και πανηγυριών, οι μουσικοί δεν περιορίζονται στην τυπική επανάληψη των βασικών μουσικών μελωδιών αλλά εμπλουτίζουν το παίξιμο τους με αυτοσχεδιασμούς  που συνοδεύουν τους χορευτές σε αντίστοιχους χορευτικούς αυτοσχεδιασμούς. Η Κρητική μουσική παράδοση θεωρείται η πιο ζωντανή στον ελλαδικό χώρο γιατί, όχι μόνο συνεχίζει να εξελίσσεται και να ενσωματώνει δημιουργικά σύγχρονα μουσικά στοιχεία, αλλά παράλληλα καταφέρνει να εκφράζει και να σχολιάζει με ζωντανό τρόπο την σημερινή πραγματικότητα.       

Η παραδοσιακή μουσική της Κρήτης άλλοτε περιλαμβάνει χορευτικούς σκοπούς και άλλοτε συνοδεύει απλά το τραγούδι. Οι μαντινάδες αποτελούν την πιο γνωστή μορφή τραγουδιού. Πρόκειται για δίστιχα δεκαπεντασύλλαβα και ομοιοκατάληκτα ποιήματα, με κύριο θέμα τον έρωτα. Είναι ο πιο συνηθισμένος τρόπος έκφρασης για συναισθήματα και καταστάσεις όπως η αγάπη, ο χωρισμός, ο πόνος, ο έρωτας κτλ. Η δεύτερη σημαντική κατηγορία είναι τα «ριζίτικα» που τραγουδιούνται κυρίως στα χωριά της ρίζας των Λευκών Ορέων στα Χανιά.

 

Η παραδοσιακή μουσική της Κρήτης άλλοτε περιλαμβάνει χορευτικούς σκοπούς και άλλοτε συνοδεύει απλά το τραγούδι. Οι μαντινάδες αποτελούν την πιο γνωστή μορφή τραγουδιού. Πρόκειται για δίστιχα δεκαπεντασύλλαβα και ομοιοκατάληκτα ποιήματα, με κύριο θέμα τον έρωτα.

Είναι ο πιο συνηθισμένος τρόπος έκφρασης για συναισθήματα και καταστάσεις όπως η αγάπη, ο χωρισμός, ο πόνος, ο έρωτας κτλ. Συχνά οι μαντινάδες είναι αποτέλεσμα αυτοσχεδιασμού, από μαντιναδολόγους με ξεχωριστή δεξιοτεχνία.

Τα Ριζίτικα

Η δεύτερη σημαντική κατηγορία είναι τα «ριζίτικα» που τραγουδιούνται κυρίως στα χωριά της ρίζας(πρόποδες) των Λευκών Ορέων στα Χανιά. Ανάλογα με το θέμα των στίχων τους διακρίνονται σε ακριτικά, ηρωικά, ιστορικά, επαναστατικά, αλληγορικά, της ξενιτιάς και του έρωτα. Αν και προέρχονται κυρίως από τη Δυτική Κρήτη είναι αρκετά δημοφιλή και στην κεντρική Κρήτη.

Τα ριζίτικα είναι συνήθως γραμμένα σε δεκαπεντασύλλαβο αλλά δεν έχουν απαραίτητα ομοιοκαταληξία. Δεν χορεύονται και συνήθως τραγουδιούνται είτε από μία ομάδα είτε από ένα άτομο που λέει ένα ημιστίχιο το οποίο επαναλαμβάνει η χορωδία. Δύο από τα πιο διάσημα ίσως ριζίτικα είναι το «Πότε θα κάνει ξαστεριά» και το «Αγρίμια κι αγριμάκια μου».

 

Οι χοροί της Κρήτης

Ο χαρακτήρας της Κρήτης και των κατοίκων της αντανακλάται στη μουσική και τους χορούς της. Είναι από τα ελάχιστα μέρη στην Ελλάδα όπου η παραδοσιακή μουσική του ταυτότητα διευρύνεται αντί να παραμένει στάσιμη ή να συρρικνώνεται. Ο λαός της Κρήτης έχει μάθει εδώ και χιλιάδες χρόνια τον τρόπο έτσι ώστε να αφομοιώνει δημιουργικά και ενεργητικά τις επιδράσεις και τα στοιχεία από τους πολιτισμούς με τους οποίους έρχεται σε επαφή.

Οι αρχαίοι Έλληνες πίστευαν πως οι Κρήτες είχαν ανακαλύψει έναν ιδιαίτερο τρόπο επικοινωνίας με τους θεούς μέσα από τη μουσική και το χορό. Η ασπίδα του Αχιλλέαήταν διακοσμημένη με γλέντι από το παλάτι της Κνωσού, όπως αναφέρει ο Όμηρος.

Οι σύγχρονοι Κρητικοί χοροί είναι ιδιαίτερα ενεργητικοί, γρήγοροι και χαρακτηρίζονται ως πολεμικοί. Πολλές φορές χορεύονται μόνον από άντρες. Ουσιαστικά αναπαριστούν τα στοιχεία της Κρητικής φύσης, την φουρτουνιασμένη θάλασσα και τα άγρια και απόκρημνα Κρητικά βουνά. Οι πιο αργοί χοροί στους οποίους συμμετέχουν και οι γυναίκες, είναι χοροί που αφορούν το γάμο ή τον έρωτα.

Οι Κρητικοί χοροί είναι γνωστοί για τη ζωντάνια και την ενέργεια που τους χαρακτηρίζει. Χαρακτηριστικός κρητικός χορός είναι ο Πεντοζάλης, ο οποίος χορεύεται σε όλη τη Κρήτη, και οι ρίζες του τοποθετούνται στο πολεμικό χορό που χόρευαν οι πολεμιστές με τα άρματά τους κατά τη διάρκεια των αρχαίων χρόνων.

Συρτός

Ένας εξίσου γνωστός χορός της Κρήτης είναι ο Συρτός (ή Χανιώτης). Είναι φαινομενικά πιο αργός από τους άλλους γνωστούς κρητικούς, κρύβει όμως μέσα του ενέργεια που εκδηλώνεται με τρόπο υπόγειο και δεξιοτεχνικό. Ο ρυθμός του βασίζεται σε μέτρο 2/4 (4 γυρίσματα από 2 φορές) και συνοδεύεται από λύρα ή βιολί στη δυτική κυρίως Κρήτη, μαντολίνο ή ασκομαντούρα  και λαούτο.

Σιγανός

Ο Σιγανός, όπως υποδηλώνει και το όνομά του, είναι αργός, περπατητός σχεδόν χορός και χορεύεται με τους χορευτές πιασμένους από τους ώμους.

Ο χορός αποτελείται από έξι ή οκτώ βήματα, ανάλογα με τη περιοχή στην οποία χορεύεται. Στο Μυλοπόταμο για παράδειγμα στο Ρέθυμνο, χορεύεται με οκτώ βήματα, ενώ στο Ηράκλειο χορεύεται με έξι. Όταν χορεύεται με έξι βήματα δεν ολοκληρώνει ο κύκλος του χορού τη μελωδία γιατί τα μέτρα της είναι οκτώ.